به گزارش جوان باور، میرحامد فلاحی‌راد در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به جایگاه تاریخی خراسان در شکل‌گیری شعر آیینی، اظهار کرد: اگر بخواهیم به ریشه‌های این گونه ادبی نگاه کنیم، بدون تردید خراسان یکی از مهم‌ترین مناطق اثرگذار در شکل‌گیری و تداوم آن بوده است. عوامل مختلفی در ایجاد این جایگاه نقش داشته‌اند که در رأس آن‌ها می‌توان به وجود بارگاه مطهر امام رضا(ع) اشاره کرد.

وی اضافه کرد: حضور مضجع شریف امام هشتم(ع) در خراسان باعث شد، این منطقه طی قرن‌های متمادی محل رفت‌وآمد شاعران، اندیشمندان، عالمان و دوستداران اهل‌بیت(ع) باشد. همین ارتباط مستمر، بستری مناسب برای رشد و گسترش شعر آیینی فراهم کرد و موجب شد این جریان ادبی به تدریج در خراسان به شکوفایی برسد.

مدیر فرهنگی دانشگاه بین‌المللی سوره ادامه داد: از سوی دیگر، زبان فارسی دری نیز از همین منطقه رشد و گسترش یافت و همین مسئله زمینه را برای شکل‌گیری جریان‌های مختلف شعر فارسی، ازجمله شعر آیینی، فراهم کرد. قالب قصیده که در آن روزگار بیشترین کاربرد را برای مدح داشت، به تدریج به عرصه مدح و منقبت پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) نیز راه یافت و همین مسئله نقش مهمی در تثبیت شعر آیینی در خراسان ایفا کرد.

از کسایی مروزی تا شاعران معاصر

فلاحی‌راد با اشاره به برجسته‌ترین شاعران آیینی خراسان، بیان کرد: اگر بخواهیم همه چهره‌های اثرگذار این حوزه را نام ببریم، فهرست بسیار طولانی خواهد شد، اما بدون تردید برخی شاعران نقش تعیین‌کننده‌ای در مسیر شعر آیینی فارسی داشته‌اند. یکی از نخستین و برجسته‌ترین شاعران این حوزه، کسایی مروزی است که از نخستین شاعرانی به شمار می‌رود که به صورت جدی مدح و منقبت اهل‌بیت(ع) را وارد شعر فارسی کرد و نام او همواره در تاریخ شعر آیینی به عنوان یکی از پایه‌گذاران این جریان مطرح بوده است.

وی دامه داد: پس از او سنایی غزنوی قرار دارد که قصاید ارزشمند و ماندگاری در مدح پیامبر اکرم(ص) و حضرت علی(ع) سروده و آثارش هنوز از نمونه‌های برجسته شعر آیینی محسوب می‌شود. عطار نیشابوری نیز در آثار خود، به‌ویژه در «مصیبت‌نامه»، بارها به مدح، منقبت و مراثی اهل‌بیت(ع) پرداخته و جلوه‌هایی از ارادت خود را نسبت به حضرت زهرا(س)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و دیگر ائمه اطهار(ع) به تصویر کشیده است.

مدیر فرهنگی دانشگاه بین‌المللی سوره با بیان اینکه مولانا جلال‌الدین محمد بلخی نیز از دیگر چهره‌های اثرگذار این عرصه است، بیان کرد: اگرچه مولانا بیش از هر چیز با شعر عرفانی شناخته می‌شود، اما نگاه عارفانه او به پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) تأثیر عمیقی بر شعر آیینی گذاشته و شوریدگی زبان او هنوز الهام‌بخش شاعران است.

فلاحی‌راد با اشاره به شاعران معاصر شعر آیینی، خاطرنشان کرد: در روزگار معاصر نیز چهره‌های شاخصی در خراسان ظهور کرده‌اند که ژولیده نیشابوری یکی از برجسته‌ترین آن‌هاست. درباره او روایت معروفی وجود دارد که در دوران پهلوی، یکی از مسئولان وقت از وی خواست برای شاه شعر بسراید که زمینه پیشرفت شغلی‌اش فراهم شود، اما ژولیده این پیشنهاد را نپذیرفت و تأکید کرد که قلمش را تنها در خدمت اهل‌بیت(ع) قرار می‌دهد. همین پایبندی اعتقادی، او را به یکی از چهره‌های ماندگار شعر آیینی تبدیل کرد.

وی از زنده‌یاد غلامرضا شکوهی به عنوان یکی دیگر از شاعران اثرگذار این حوزه یاد کرد و افزود: شکوهی از شاعران توانمند شعر آیینی معاصر بود که آثار ارزشمندی از جمله مجموعه «سرمه در چشم غزل» از او به یادگار مانده و تأثیر قابل توجهی بر شعر آیینی معاصر داشته است.

بارگاه منور رضوی؛ هویت‌بخش شعر آیینی خراسان

مدیر فرهنگی دانشگاه بین‌المللی سوره با بیان اینکه تأثیر حرم مطهر امام رضا(ع) تنها به افزایش تعداد اشعار آیینی محدود نمی‌شود، ادامه داد: وجود این بارگاه مقدس، هویت ویژه‌ای به شعر آیینی خراسان بخشیده است. پس از دفن پیکر مطهر امام رضا(ع) در سرزمین طوس، خراسان به یکی از مهم‌ترین مراکز زیارتی ایران تبدیل شد و همین موضوع، حضور گسترده علما، محدثان، شاعران و اهل فرهنگ را در این منطقه رقم زد. شکل‌گیری مجالس مذهبی و محافل ادبی پیرامون بارگاه رضوی، به صورت طبیعی زمینه رشد و گسترش شعر آیینی را فراهم کرد و این جریان ادبی روزبه‌روز غنی‌تر شد.

فلاحی‌راد بیان کرد: تأثیر حرم مطهر رضوی تنها در موضوعات شعری خلاصه نمی‌شود، بلکه زبان و تخیل شاعران را نیز دگرگون کرده است. بسیاری از تصویرها و واژگان رایج در شعر آیینی همچون گنبد، گلدسته، ضریح، صحن، پنجره فولاد، کرامت، شفاعت و زیارت، به مرور به عناصر ثابت شعر شاعران خراسانی تبدیل شده‌اند.

وی افزود: در این اشعار، زیارت صرفاً یک سفر نیست، بلکه نمادی از رسیدن به آرامش، توبه، رهایی از تعلقات دنیوی و حرکت به سوی خداوند به شمار می‌رود. از سوی دیگر، حضور زائرانی از سراسر ایران در مشهد سبب شد شعر آیینی خراسان از یک جریان محلی فراتر برود و به سراسر کشور گسترش پیدا کند.

مدیر فرهنگی دانشگاه بین‌المللی سوره با اشاره به تحول شعر آیینی خراسان در دوره معاصر، ادامه داد: زبان فارسی همواره زبانی پویا و زنده بوده است. همان‌گونه که استاد میرجلال‌الدین کزازی زبان فارسی را به «پرند» تشبیه می‌کند، پارچه‌ای لطیف که در عین تغییر و تحول، لطافت و زیبایی خود را از دست نمی‌دهد، شعر آیینی نیز همین ویژگی را دارد و همواره خود را با اقتضائات زمان هماهنگ کرده است.

فلاحی‌راد اضافه کرد: اگر آثار شاعران بزرگ سبک خراسانی همچون سنایی، عطار و کسایی مروزی را مطالعه کنیم، درمی‌یابیم که مضامین و اصطلاحات آن‌ها متناسب با شرایط اجتماعی و فرهنگی روزگار خود بوده است، اما هرچه به دوره‌های متأخر نزدیک می‌شویم، شعر آیینی بیش از گذشته با فرهنگ، احساسات و زندگی روزمره مردم درهم می‌آمیزد.

وی بیان کرد: در شعر آیینی معاصر، مفاهیمی مانند نذر، سقاخانه، ضامن آهو، زیارت، توسل و بسیاری از نمادهای مذهبی، حضوری پررنگ‌تر پیدا کرده‌اند و به بخشی از حافظه فرهنگی مردم تبدیل شده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که شعر آیینی توانسته است خود را با نیازها و احساسات جامعه هماهنگ کند.

مدیر فرهنگی دانشگاه بین‌المللی سوره خاطرنشان کرد: امروز شاعر آیینی تنها روایتگر مدح و مرثیه نیست، بلکه زبان احساسات مردم است. دغدغه‌ها، امیدها، رنج‌ها و آرزوهای جامعه در شعر آیینی بازتاب پیدا می‌کند و همین مسئله موجب شده است، این گونه ادبی بیش از گذشته در میان مخاطبان جایگاه پیدا کند. هرچه شعر آیینی به زبان زندگی مردم نزدیک‌تر شده، ماندگارتر نیز شده است، زیرا مخاطب احساس می‌کند شاعر از تجربه‌های زیسته او سخن می‌گوید و مفاهیم دینی را در متن زندگی روزمره به تصویر می‌کشد.

ضرورت پرداختن به ابعاد کمتر دیده‌شده سیره اهل‌بیت(ع)

فلاحی‌راد با تأکید بر لزوم بازنگری در رویکردهای شعر آیینی، گفت: امروز بخش قابل توجهی از شعر آیینی بر مرثیه و زبان حال اهل‌بیت(ع) متمرکز است، در حالی که سیره ائمه اطهار(ع) ابعاد بسیار گسترده‌تری دارد که هنوز کمتر به آن پرداخته شده است. شخصیت اهل‌بیت(ع) تنها در واقعه‌های اندوه‌بار خلاصه نمی‌شود، بلکه سبک زندگی، روابط خانوادگی، اخلاق اجتماعی، نوع معاشرت با مردم، کار و تلاش، علم‌آموزی، کتاب‌خوانی، فرهنگ‌سازی و شیوه تربیت فرزند نیز بخش مهمی از زندگی آنان را تشکیل می‌دهد، موضوعاتی که می‌تواند الهام‌بخش شاعران امروز باشد.

وی ادامه داد: اگر شاعران به این وجوه کمتر شناخته‌شده بپردازند، شعر آیینی می‌تواند تصویری جامع‌تر، واقعی‌تر و در عین حال کاربردی‌تر از سیره اهل‌بیت(ع) به جامعه ارائه دهد، تصویری که برای نسل جوان نیز ملموس‌تر و اثرگذارتر خواهد بود.

دانشگاه‌ها و محافل ادبی باید خوراک فکری شاعران را تأمین کنند

مدیر فرهنگی دانشگاه بین‌المللی سوره با اشاره به نقش نهادهای فرهنگی در تداوم این میراث ادبی، اضافه کرد: دانشگاه‌ها، انجمن‌های ادبی، مراکز فرهنگی و کنگره‌های شعر می‌توانند نقش بسیار مهمی در ارتقای شعر آیینی ایفا کنند، چراکه این مراکز قادرند منابع معتبر و خوراک فکری مناسب را در اختیار شاعران قرار دهند. معرفی منابع مستند درباره سیره اهل‌بیت(ع)، برگزاری نشست‌های پژوهشی، نقد و بررسی آثار، حمایت از شاعران جوان و ایجاد ارتباط میان پژوهشگران و اهالی شعر، ازجمله اقداماتی است که می‌تواند به غنای شعر آیینی کمک کند.

فلاحی‌راد خاطرنشان کرد: علما و پژوهشگران نیز در این مسیر مسئولیت مهمی بر عهده دارند. منابع ارزشمند بسیاری درباره زندگی اهل‌بیت(ع) وجود دارد، که هنوز به اندازه کافی در اختیار شاعران قرار نگرفته است. اگر این منابع معرفی و تبیین شوند، شاعران نیز می‌توانند با شناختی عمیق‌تر، آثاری ماندگارتر خلق کنند.

وی تصریح کرد: شعر آیینی خراسان میراثی ارزشمند است که طی قرن‌ها شکل گرفته و به بخشی از هویت فرهنگی و ادبی ایران تبدیل شده است. حفظ و تقویت این جایگاه، مستلزم آن است که ضمن پاسداشت سنت‌های ادبی، نگاه‌های تازه و روایت‌های نو از سیره اهل‌بیت(ع) نیز وارد شعر شود، تا این جریان همچنان زنده، پویا و اثرگذار باقی بماند.