برداشت انار در کردستان به روزهای پایانی خود رسیده است. میوه‌هایی که زودتر رسیده بودند، پیش‌تر چیده و روانه بازار شده‌اند؛ اما هنوز شاخه‌هایی پر از انارهای سرخ و سنگین در باغ‌ها باقی مانده‌اند. آنان که هنوز بر شاخه مانده‌اند، همچون یاقوت‌هایی خسته بر درختان خشک و ترک‌خورده سنگینی می‌کنند و اگر دستی برای چیدنشان نرسد، یا بر شاخه می‌خشکند و رنگشان زرد می‌شود یا خود را رها می‌کنند و دانه‌های سرخ‌شان در خاک می‌شکفد.
از آغاز مهر تا این روزهای واپسین آبان، هر قدمی که در باغ‌های انار کردستان بگذاری، شاخه‌هایی را می‌بینی که زیر سنگینی میوه خم شده‌اند. نسیم پاییزی در میان برگ‌های زرد و انارهای رسیده می‌پیچد و بوی شیرین سرخی انار، هوای خنک پاییز را پر کرده است. اینجا کردستان است؛ جایی که پاییز، بوی انار می‌دهد.

از دل کوه تا دانه‌های یاقوتی

در این روزها از قزوین و گلستان گرفته تا گیلان و اورامانات، زمین جامه‌ای سرخ بر تن کرده است. اما کردستان، به‌ویژه خطه افسانه‌ای اورامانات، بیش از هر جای دیگر با باغ‌های انارش شناخته می‌شود. در دل کوه‌های شاهو، جایی که چشمه‌های زلال از دل سنگ می‌جوشند، درختان انار جان می‌گیرند و از آب گوارا دانه‌هایی می‌رویند که سرخی‌شان چشم را خیره می‌کند.
انار کردستان نه تنها میوه‌ای مرغوب، بلکه میراثی از طبیعت پاک و دست‌نخورده این سرزمین است؛ مزه‌ای که با هر دانه‌اش طعم کوه، چشمه و آفتاب را در دل می‌نشاند.

روایت یک باغدار از رنج و برکت زمین‌های سنگی

«مرادی» یکی از باغداران انار در اورامان، می‌گوید:
«اورامان زمین چندانی ندارد، بیشترش سنگ است و درخت کاشتن در این شیب‌ها آسان نیست. پدربزرگم سال‌ها پیش با تیشه و پتک سنگ‌ها را کنار زد تا جایی برای کاشت درخت باز شود. هر وجب از این باغ، یادگار زحمت و صبر آن روزهاست.»
او ادامه می‌دهد:
«درختان اینجا فقط از خاک و آب رشد نکرده‌اند، بلکه از دل رنج و غیرت مردان این سرزمین روییده‌اند. شاید زمین سخت باشد، اما همین سختی، طعمی متفاوت به انار اورامان داده است؛ مزه‌ای که در هیچ کجا تکرار نمی‌شود.»
مرادی درباره آیین برداشت هم می‌گوید:
«هر سال وقتی فصل برداشت می‌رسد، ما چهار برادر هرجا که باشیم، خودمان را به باغ پدری می‌رسانیم. همه کمک می‌کنند؛ زن و مرد، پیر و جوان. یکی انار می‌چیند، دیگری سبد جابه‌جا می‌کند، و تا پایان برداشت، همه مشغولند. انارهای ترش برای رب‌گیری و نوع شیرین برای فروش در شهرهای دیگر فرستاده می‌شوند. چون با آب چشمه‌ها سیراب می‌شوند، طعم و عطرشان بی‌نظیر است.»

نبود سردخانه، چالشی همیشگی برای باغداران

یکی از باغداران روستای «سرریز» نیز می‌گوید:
«ما حدود دو هکتار باغ انار داریم و از هر هکتار بین ۲۵ تا ۳۰ تن محصول برداشت می‌شود. امسال باردهی خوب بوده و کیفیت هم رضایت‌بخش است، اما هزینه بالای بسته‌بندی باعث می‌شود سود چندانی نداشته باشیم؛ گاهی خرج کارتن از سود فروش بیشتر می‌شود.»
او تأکید می‌کند:
«وجود سردخانه در منطقه ضروری است. چون نمی‌توانیم محصول را نگهداری کنیم، مجبوریم بخش زیادی از انارها را همان زمان برداشت، خام و با قیمت پایین بفروشیم.»

اقلیم مناسب و ارقام شاخص انار کردستان

سعدی نقشبندی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی کردستان، گفت:
«در حال حاضر سطح زیر کشت انار در استان بیش از ۱۲۵۰ هکتار است که بیش از ۹۰ درصد آن در شهرستان‌های کامیاران و سروآباد قرار دارد. به‌دلیل ماهیت نیمه‌گرمسیری این محصول، کشت آن بیشتر در نواحی غربی استان ممکن است.»
وی افزود:
«در سال‌های اخیر به دلیل سازگاری اقلیمی مطلوب و کیفیت بالای انارهای کردستان، توسعه باغات روند رو به رشدی داشته است. همچنین ظرفیت بالایی برای ایجاد صنایع فرآوری و بسته‌بندی وجود دارد که می‌تواند ارزش افزوده خوبی برای باغداران ایجاد کند.»
به گفته نقشبندی، ارقام شاخص انار کردستان شامل ملس ساوه، رباب نی‌ریز، شیرین ساوه و رقم محلی اورامان است که از نظر رنگ، طعم و بازارپسندی کیفیت بالایی دارند و قابلیت رقابت با محصولات سایر استان‌ها را دارند.

آفت، گرما و نبود سردخانه؛ سه تهدید اصلی

رئیس سازمان جهاد کشاورزی کردستان با اشاره به چالش‌های پیش‌روی باغداران گفت:

«آفت کرم گلوگاه انار یکی از مهم‌ترین مشکلات باغات استان است که خسارات قابل توجهی وارد می‌کند. گرمای شدید تابستان و پدیده آفتاب‌سوختگی میوه نیز از دیگر عوامل کاهش کیفیت محصول محسوب می‌شود.»
او افزود:
«نبود سردخانه‌های مجهز برای نگهداری انار، یکی از مشکلات جدی تولیدکنندگان است که باعث افت قیمت و کاهش درآمد می‌شود. ایجاد زیرساخت‌های سردخانه‌ای و توسعه صنایع بسته‌بندی می‌تواند به پایداری اقتصادی این بخش کمک کند.»
نقشبندی در پایان یادآور شد:
«برداشت انار در کردستان معمولاً از اواخر مهر آغاز می‌شود و تا نیمه آبان ادامه دارد.»